85 χρόνια από τη δολοφονία του Τρότσκι Η ζωή και το έργο ενός «επαναστάτη από το μέλλον»

Προδημοσίευση από την Εργατική Πάλη Σεπτέμβρη 2025

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ηρωικής και όμορφης ζωής του, ο Λέον Νταβίντοβιτς πίστεψε στη χειραφετημένη ανθρωπότητα του μέλλοντος. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, η πίστη του δεν εξασθένησε, αλλά αντίθετα έγινε ωριμότερη και πιο ακλόνητη από ποτέ. Η ανθρωπότητα του μέλλοντος, χειραφετημένη από κάθε είδους καταπίεση, θα θριαμβεύσει πάνω στους κάθε είδους καταναγκασμούς. Με δίδαξε να πιστεύω σε αυτό.

Ναταλία Σέντοβα, σύζυγος του Τρότσκι

Η ζωή του Λέον Τρότσκι ξετυλίγεται σαν ένα δράμα που συμπυκνώνει όλες τις αντιφάσεις του 20ού αιώνα: πόλεμος και επανάσταση, νίκη και προδοσία, όραμα και τραγωδία. Από τις πρώτες του εξορίες, όπου πήρε το ψευδώνυμο Τρότσκι, φαινόταν ήδη πως η μοίρα του Λεβ Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν (όπως ήταν το πραγματικό του όνομα) θα ήταν δεμένη με τη φλόγα της επανάστασης. Επεμβαίνοντας και πρωταγωνιστώντας σε γεγονότα που καθόρισαν την ταξική πάλη και την ιστορία, η ζωή και το έργο του παραμένουν γραμμένα με χρυσά γράμματα στις σελίδες της ιστορίας του παγκόσμιου εργατικού και επαναστατικού κινήματος και αποτελούν πυξίδα για τους νέους αγωνιστές.

Ένα Αλύγιστος Επαναστάτης

Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία ήρθε με την Επανάσταση του 1905, όταν, μόλις στα 26 του χρόνια, βρέθηκε πρόεδρος του Σοβιέτ της Πετρούπολης. Στην καρδιά της εξέγερσης, ανακάλυψε τη δύναμη των Σοβιέτ ως οργάνων εργατικής εξουσίας. Από εκεί έγινε η αρχή για τη γέννηση της θεωρίας, που θα τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή: τη Διαρκή Επανάσταση. Ο Τρότσκι διέβλεψε πως στη Ρωσία η αστική τάξη ήταν ανίκανη να φέρει σε πέρας τα δημοκρατικά καθήκοντα (αγροτική μεταρρύθμιση κ.ά.). Μόνο το προλεταριάτο, παίρνοντας την εξουσία και οδηγώντας τα υπόλοιπα λαϊκά στρώματα στον αγώνα (δηλαδή την αγροτιά), μπορούσε να τα ολοκληρώσει και ταυτόχρονα να ανοίξει τον δρόμο για σοσιαλιστικές αλλαγές. Έτσι, παρά την καθυστερημένη κατάσταση της Ρωσίας, η επανάσταση δεν θα έμενε «αστική», αλλά θα έπαιρνε αναγκαστικά προλεταριακό/σοσιαλιστικό χαρακτήρα.

Η ανάλυση αυτή επιβεβαιώθηκε πλήρως το 1917. Επιστρέφοντας στη Ρωσία μετά τον Φλεβάρη, ο Τρότσκι βρέθηκε στο πλευρό του Λένιν. Ως επικεφαλής του Σοβιέτ της Πετρούπολης, διεύθυνε με χειρουργική ακρίβεια (στρατιωτικά και πολιτικά – η «τέχνη της εξέγερσης», όπως την αποκάλεσε) την Οκτωβριανή Επανάσταση στην τότε πρωτεύουσα, που έδωσε την εξουσία στα Σοβιέτ και συγκλόνισε τον κόσμο. Δεύτερος τη τάξει μετά τον Λένιν, ο Τρότσκι ανέλαβε έπειτα την πιο δύσκολη και σημαντική αποστολή: τη δημιουργία από το μηδέν του Κόκκινου Στρατού. Σε λίγα χρόνια, με απίστευτη οργανωτική ικανότητα και αδάμαστη θέληση, κατάφερε να συγκροτήσει έναν στρατό εκατομμυρίων εργατών και αγροτών, που νίκησε τους αντιδραστικούς Λευκούς και τους ιμπεριαλιστές συμμάχους τους. Για τον Τρότσκι, ο εμφύλιος δεν ήταν απλώς πόλεμος στρατών, αλλά ένας ταξικός πόλεμος και πεδίο εξάπλωσης της επανάστασης.

Όμως, η μεγαλύτερη μάχη του Τρότσκι δε δόθηκε ούτε στα οδοφράγματα, ούτε στα πεδία των μαχών, αλλά στο εσωτερικό της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης. Μετά την υποχώρηση του επαναστατικού κύματος 1917-1923 στην Ευρώπη, η απομόνωση της Ρώσικης Επανάστασης και η εξάντληση του εμφυλίου γέννησαν μια βαθιά εκφυλιστική τάση: η επανάσταση κινδύνευε να πνιγεί από τη γραφειοκρατική εξουσία. Ενώ οι περισσότεροι παλιοί μπολσεβίκοι πίστευαν ότι η σοβιετική εξουσία ήταν ασφαλής, ο Τρότσκι κατάφερε να συλλάβει και να ερμηνεύσει τη διαδικασία της γραφειοκρατικοποίησης και προειδοποίησε πως η σωτηρία μπορούσε να έρθει μόνο μέσα από την αναζωογόνηση της εργατικής δημοκρατίας και τον διεθνισμό.

Απέναντι στη θεωρία του Στάλιν για «σοσιαλισμό σε μία χώρα», ο Τρότσκι αντιπαρέβαλε την αναγκαιότητα της διεθνούς εξάπλωσης της επανάστασης. Με αυτή τη θέση, συγκρότησε τη Διεθνή Αριστερή Αντιπολίτευση, η οποία πάλεψε προγραμματικά, πολιτικά και πρακτικά ενάντια στο σοβιετικό Θερμιδόρ και την παραχάραξη του μαρξισμού.

Μετά την άνοδο του ναζισμού στη Γερμανία το 1933, που ευνοήθηκε από την τυχοδιωκτική πολιτική του γερμανικού ΚΚ, ο Τρότσκι κατέληξε πως η Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνής, εκφυλισμένη από τον σταλινισμό, είχε οριστικά χρεοκοπήσει. Ανέλυσε τη σταλινική γραφειοκρατία και την κατάσταση στη Σοβιετική Ένωση, υποστηρίζοντας πως παρέμενε εργατικό κράτος, αλλά παραμορφωμένο από ένα παρασιτικό στρώμα γραφειοκρατών. Τόνισε ότι η ανατροπή τους απαιτούσε πολιτική επανάσταση των εργαζομένων, που θα διατηρούσε και διέσωζε την εθνικοποιημένη ιδιοκτησία, θα ακύρωνε την πολιτική απαλλοτρίωση της εργατικής τάξης από τη γραφειοκρατία και θα αποκαθιστούσε την εξουσία των σοβιέτ (σοσιαλιστική δημοκρατία). Αυτήν ακριβώς την προοπτική φοβούνταν οι σταλινικοί, γι’ αυτό και πρόδωσαν επαναστάσεις και κινήματα όπως στην Κίνα το 1925-27, σε Γαλλία και Ισπανία το 1936 και άλλα.

Επιχείρηση «Πάπια»: όταν η εκδίκηση του Στάλιν έφτασε στο Μεξικό

Η αντιμετώπιση του Τρότσκι από τον σταλινικό μηχανισμό ήταν σκληρή: σωρεία συκοφαντιών και τελικά απομάκρυνση (εξορία) από τη Σοβιετική Ένωση. Μετά το 1929, ο Τρότσκι θα ζήσει περιπλανώμενος (ο «άνθρωπος χωρίς διαβατήριο») σε Τουρκία, Γαλλία, Νορβηγία και τέλος στο Μεξικό – κυνηγημένος από σταλινικούς πράκτορες και ανεπιθύμητος από τις καπιταλιστικές κυβερνήσεις. Η εξορία του δεν σήμαινε απλώς απομόνωση, αλλά μια καθημερινότητα ζυμωμένη από φόβο και αγρύπνια.

Την ίδια στιγμή, στη Σοβιετική Ένωση ο Στάλιν εξαπέλυε μια άγρια εκστρατεία εξόντωσης και συκοφάντησης των απανταχού τροτσκιστών (και γενικά αντιπολιτευόμενων ή απλώς αντιπάλων του, πραγματικών ή κατασκευασμένων) και των πιο κοντινών ανθρώπων του Τρότσκι. Η κόρη του Νίνα πέθανε από φυματίωση λόγω έλλειψης φαρμάκων, που της αρνήθηκαν οι σοβιετικές αρχές, ενώ η Ζίνα αυτοκτόνησε στο Βερολίνο, ύστερα από την απαγόρευση του Στάλιν να επιστρέψει στη Ρωσία για να δει τον σύζυγο και τα παιδιά της. Το 1935, η πρώτη του σύζυγος, Αλεξάνδρα Σοκολόφσκαγια, εξορίστηκε στη Σιβηρία και «εξαφανίστηκε» από τη μυστική αστυνομία. Το 1937, ο γιος του Σεργκέι Σεντόφ εκτελέστηκε από την GPU, ενώ την επόμενη χρονιά δολοφονήθηκε στην Ελβετία και ο άλλος του γιος, Λεβ.

Η ζωή του Τρότσκι στο Μεξικό βρισκόταν υπό συνεχή απειλή. Στο σπίτι όπου έμενε στο Κογιοάκαν, δίπλα στη Ναταλία Σέντοβα φιλοξενούσε καλλιτέχνες και διανοούμενους όπως ο Ντιέγκο Ριβέρα και η Φρίντα Κάλο, αλλά ταυτόχρονα έγραφε αδιάκοπα, ακολουθούμενος πάντα από τον βορβορώδη ίσκιο του Στάλιν.

Έπειτα από αλλεπάλληλες προσπάθειες, τελικά στις 20 Αυγούστου 1940 ο Τρότσκι έπεσε νεκρός στο Κογιοακάν, δολοφονημένος από τον σταλινικό πράκτορα Ραμόν Μερκαντέρ. Αλλά ακόμη και μετά τη δολοφονία του, ο σταλινικός μηχανισμός φρόντισε να τον παρουσιάσει ως «δολοφόνο» και «προδότη». Χαρακτηριστικό είναι ότι ο Στάλιν επιμελήθηκε προσωπικά έναν «επικήδειο», που δημοσιεύτηκε στον σοβιετικό τύπο, με τίτλο «Ο θάνατος ενός διεθνούς κατασκόπου».

Κληρονομιά

Η εξορία δεν έσβησε την επαναστατική φλόγα του Τρότσκι, που αντίθετα παρήγαγε ένα τεράστιο θεωρητικό και πολιτικό έργο. Στα γραπτά του για τον φασισμό, διαχώρισε το φαινόμενο αυτό από κάθε άλλη μορφή βοναπαρτισμού. Ο φασισμός, έγραφε, «είναι το ξίφος της αστικής τάξης σε συνθήκες κρίσης, όταν αυτή χρειάζεται να κινητοποιήσει τα μικροαστικά στρώματα για να συντρίψει το προλεταριάτο». Η οξυδερκής αυτή ανάλυση τον οδήγησε στη θέση για το Ενιαίο Μέτωπο για την αντιμετώπιση του Χίτλερ. Οι προειδοποιήσεις του αγνοήθηκαν και η τραγωδία του ναζισμού επιβεβαίωσε πικρά την ορθότητα της τακτικής του.

Την ίδια στιγμή, δεν εγκατέλειψε ποτέ την προσπάθεια να διασώσει την επαναστατική παράδοση του μαρξισμού από τον σταλινικό εκφυλισμό. Κατάλαβε την αναγκαιότητα οικοδόμησης ενός νέου διεθνούς μαρξιστικού κέντρου. Έτσι, το 1938, ίδρυσε την 4η Διεθνή, την οποία χαρακτήρισε ως «το σημαντικότερο έργο» της ζωής του. Για εκείνον, η ύπαρξη ενός διεθνούς επαναστατικού κόμματος ήταν απαραίτητη, όρος επιβίωσης της ίδιας της προοπτικής της επανάστασης στα «μεσάνυχτα του αιώνα» (ήττες της εργατικής τάξης στον Μεσοπόλεμο από τον φασισμό, τον σταλινισμό και τον ιμπεριαλιστικό πόλεμο).

Η δολοφονία του σήμανε το τέλος μιας μακράς πορείας αλλά όχι και της κληρονομιάς του. Τα έργα του σφράγισαν τη μαρξιστική σκέψη: η Ιστορία της Ρώσικης Επανάστασης αποτελεί μέχρι και σήμερα το καλύτερο επιστημονικό έργο για την κατανόηση της πρώτης πετυχημένης προλεταριακής επανάστασης, η Προδομένη Επανάσταση αναλύει εξονυχιστικά τις αιτίες και τα αποτελέσματα του σταλινικού εκφυλισμού της ΕΣΣΔ, η Διαρκής Επανάσταση έθεσε τα θεωρητικά θεμέλια της στρατηγικής για την εφαρμογή της μετάβασης προς τον Σοσιαλισμό, για τη νίκη της παγκόσμιας σοσιαλιστικής επανάστασης (σε χώρες που βρίσκονται σε διαφορετική κατάσταση).

Ο Λέον Τρότσκι παρέμεινε ως το τέλος ένας αταλάντευτος επαναστάτης, ένας «Κόκκινος Προμηθέας» που τόλμησε να κλέψει τη φωτιά της επανάστασης και να τη μοιράσει στους καταπιεσμένους όλου του κόσμου. Για όσους εξακολουθούν να αναζητούν δρόμους πέρα από την εκμετάλλευση και από τη σήψη του καπιταλισμού, η παράδοσή του παραμένει ζωντανή, όχι σαν μνημείο, αλλά ως εργαλείο πάλης και πηγή έμπνευσης. Όπως έγραψε ο Μαρξ, «οι φιλόσοφοι μονάχα ερμήνευσαν τον κόσμο με διάφορους τρόπους· το ζήτημα όμως είναι να τον αλλάξουμε» – με αυτή τη φλόγα έζησε και πέθανε ο Τρότσκι.